Δούρειος Ίππος

Το 1989, στα δέκα χρόνια από τον πρόωρο θάνατο του Πουλαντζά, η επιθεώρηση Νέα Κοινωνιολογία (φθινόπωρο 1989, τεύχος 6, εκδόσεις Παπαζήση) δημοσίευσε ένα αφιέρωμα στον σημαντικό στοχαστή. Στο αφιέρωμα προβαλλόταν κυρίως ο ρόλος του ως ανανεωτή της μαρξιστικής θεωρίας και αναφέρονταν οι σχέσεις του με την ευρωκομμουνιστική Αριστερά, καθώς και με κορυφαίους γάλλους διανοητές. Ηταν ένα κλασικό επετειακό αφιέρωμα.

Το 1999, στην εικοσαετή επέτειο του θανάτου του Πουλαντζά, κυκλοφόρησε μία μελέτη μου με τίτλο Νίκος Πουλαντζάς: κριτικό δοκίμιο για έναν κορυφαίο μαρξιστή (εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 1999, β΄ έκδοση 2001). Στο βιβλίο αυτό παρουσίασα συνοπτικά την κοινωνιολογική σκέψη και την πολιτική φιλοσοφία του Πουλαντζά. Διατύπωσα δε την άποψη ότι ο Πουλαντζάς διαφωνούσε, όπως συνάγεται από τα κείμενά του, με καίριες όψεις του κλασικού μαρξισμού. Λόγω όμως της ισχυρής την εποχή εκείνη κυριαρχίας της μαρξιστικής ιδεολογίας και λόγω της δικής του πολιτικής στράτευσης, δεν προχώρησε σε μια ανοιχτή θεωρητική σύγκρουση με τον μαρξισμό, αλλά περιορίστηκε στην ανασκευή κλασικών μαρξιστικών θέσεων εν ονόματι του Μαρξ, και μάλιστα με παραπομπές σε πρωτογενή μαρξιστικά κείμενα (ως γνωστόν το έργο του Μαρξ είναι τεράστιο και μπορεί να στηρίξει μία άποψη ή και την ακριβώς αντίθετή της. Αυτό που καλείται «κλασικός μαρξισμός» είναι η εκδοχή που προώθησαν τα σταλινικά κόμματα).

Επισήμανα, ωστόσο, στη μελέτη μου αυτή το περίεργο γεγονός ότι κοινωνιολογικά και κυρίως οντολογικά ο Πουλαντζάς δεν εξέφραζε τον ιδεότυπο του στρατευμένου μαρξιστή, αλλά μάλλον αυτόν του ανεξάρτητου και αδέσμευτου διανοούμενου. Μάλιστα έγραψα ότι, αν ξεφύγουμε από τα στερεότυπα και το αυτολογοκριτικό πλαίσιο της Μεταπολίτευσης, οφείλουμε να προβληματιστούμε από το γεγονός ότι ο Πουλαντζάς ήταν χριστιανός ορθόδοξος, πατριώτης, χαρακτηριζόταν από έντονη εθνική συνείδηση και λάτρευε την πατρίδα των προγόνων του, τη Μάνη, στοιχεία που θεωρούνταν συντηρητικά και πολιτικώς μη ορθά στους ιδεολογικούς και πολιτικούς χώρους όπου έδρασε ο Πουλαντζάς. Η επισήμανση αυτής της αντίφασης ήταν η βάση για τη μεταγενέστερη έρευνά μου για τον Πουλαντζά.

Δεν επαναλαμβάνω εδώ τις πληροφορίες των πηγών, ο αναγνώστης μπορεί να τις διαβάσει απ΄ ευθείας στις παραπομπές που ανέφερα. Επαναλαμβάνω συνοπτικά τα συμπεράσματα: ο Πουλαντζάς, έχοντας προ πολλού αποκηρύξει τον σταλινισμό, είχε επιπλέον αποστασιοποιηθεί συνολικά από τη μαρξιστική πολιτική θεωρία και είχε προσχωρήσει στη λεγόμενη αστική πολιτική επιστήμη και στο κοινοβουλευτικό δημοκρατικό μοντέλο, κατανοώντας ότι απαιτούνται μηχανισμοί διαμεσολάβησης μεταξύ των μαζών και της εξουσίας. Διερευνούσε ταυτόχρονα άλλες φιλοσοφικές κατευθύνσεις, όπως π.χ. την καντιανή φιλοσοφία του Κωνσταντίνου Τσάτσου. Ο Laclau μάλιστα σημειώνει (έ.α.) πως ο Πουλαντζάς είχε κατανοήσει ότι η βασική προϋπόθεση της μαρξιστικής πολιτικής θεωρίας, δηλαδή η ταξική πόλωση, δεν υφίστατο πλέον λόγω της αυξανόμενης ετερογένειας των σύγχρονων κοινωνιών. Μάλιστα ο Laclau θυμάται ότι, σε ερώτησή του αν θα έπρεπε να εγκαταλειφθεί η κεντρική σημασία της εργατικής τάξης στην επαναστατική στρατηγική, ο Πουλαντζάς είχε απαντήσει «το έχω κι εγώ σκεφθεί αρκετές φορές, αλλά εν τοιαύτη περιπτώσει τι απομένει τότε από

Στο άρθρο του στα Νέα, ο Πουλαντζάς επεσήμαινε τις «αξιοσημείωτες δυνατότητες

Είναι ενδιαφέρον το γεγονός ότι ο Πουλαντζάς, όταν πέθανε, είχε αρχίσει να εργάζεται συστηματικά για τη συγγραφή ενός νέου βιβλίου, μελετούσε, συνέλεγε στοιχεία, κρατούσε σημειώσεις κ.λπ. Εκεί πιθανώς να υπήρχαν ενδείξεις για τις νέες κατευθύνσεις της θεωρητικής σκέψης του Πουλαντζά.

Θεωρώ απολύτως φυσική και αναμενόμενη την ιδεολογική- θεωρητική μετεξέλιξη ή και ριζική φιλοσοφική μεταβολή που είχε ήδη αρχίσει να συντελείται στη σκέψη του Πουλαντζά πριν από τον θάνατό του. Ενας νέος άνθρωπος 43 ετών, έχοντας ήδη παραγάγει σημαντικό θεωρητικό έργο, βρισκόταν σε διαρκή διαδικασία αναζήτησης και ωρίμανσης.

Ο Πουλαντζάς όμως είχε ήδη προλάβει να καταστεί, νεότατος, εμβληματική φυσιογνωμία και θεωρητικός ταγός του αριστερού κινήματος, και συγκεκριμένα του χώρου της λεγόμενης ανανεωτικής Αριστεράς. Ετσι κάθε απόπειρα αναθεωρημένης προσέγγισης εκλαμβάνεται ως ιεροσυλία. Πολύ περισσότερο στην Ελλάδα, όπου η ειδωλοποίηση εξυπηρετεί πολιτικές και άλλες σκοπιμότητες. Ετσι η προσέγγιση μιας πνευματικής προσωπικότητας εκτός του συνήθους πλαισίου στείρου λατρευτικού μιμητισμού της (αλλά και υποκρυπτόμενης προσαρμογής της σε συντεχνιακές ανάγκες και εκ των υστέρων νομιμοποιήσεις) θεωρείται απειλή για τις συστημικές ισορροπίες.

Επομένως δεν αναμένεται ανταπόκριση στην ανάγκη δυναμικής ερμηνείας του έργου και της προσωπικότητας του Πουλαντζά. Αυτό ίσως εξηγεί και την απουσία ουσιαστικής και κριτικής ενασχόλησης με το έργο τού σπουδαίου στοχαστή από τον ίδιον του τον χώρο. Πιθανόν μια σοβαρή συζήτηση να προέλθει- ως συνήθως- από την Εσπερία.